Юкланмоқда...
Ferganamedia.uz 2024-йил 26-сентябрда Президент мақомоти ҳузуридаги АОКА томонидан электрон оммавий ахборот воситаси сифатида рўйхатдан ўтказилган. Гувоҳнома рақами: 414738. Ташкилотчи: «Fergana Media Press» МЧЖ.
© 2024 дан бошлаб. Fergana Media. Барча ҳуқуқлар ҳимояланган.
Ferganamedia.uz 2024-йил 26-сентябрда Президент мақомоти ҳузуридаги АОКА томонидан электрон оммавий ахборот воситаси сифатида рўйхатдан ўтказилган. Гувоҳнома рақами: 414738. Ташкилотчи: «Fergana Media Press» МЧЖ.
© 2024 дан бошлаб. Fergana Media. Барча ҳуқуқлар ҳимояланган.
Ferganamedia.uz 2024-йил 26-сентябрда Президент мақомоти ҳузуридаги АОКА томонидан электрон оммавий ахборот воситаси сифатида рўйхатдан ўтказилган. Гувоҳнома рақами: 414738. Ташкилотчи: «Fergana Media Press» МЧЖ.
© 2024 дан бошлаб. Fergana Media. Барча ҳуқуқлар ҳимояланган.
Ахборот-коммуникация технологияларининг жадал ривожланиши инсониятга улкан имкониятлар яратиб берди. Интернет орқали банк хизматлари, давлат хизматлари, масофавий таълим ва электрон тижорат кенг ривожланди. Бироқ, бу жараён билан бир қаторда кибержиноятчилик ҳам мураккаблашиб, глобал муаммога айланди. Бугунги кунда кибержиноятлар нафақат алоҳида шахсларга, балки корхоналар ва давлат тизимларига ҳам жиддий зарар етказмоқда.
Шу боис кибержиноятчиликни олдини олиш, унинг механизмларини тушунтириш ва ахолини хабардор қилиш муҳим вазифалардан биридир.
Кибержиноятчилик тушунчаси ва турлари
Кибержиноятчилик — бу компьютер тизимлари, тармоқлар ёки рақамли қурилмалар орқали содир этиладиган ноқонуний фаолиятдир. Ушбу жиноятлар қуйидаги асосий турларга бўлинади:
Молиявий кибержиноятлар - банк карталаридан пул ўғирлаш, онлайн фирибгарлик.
Шахсий маълумотларни ўғирлаш (Identity theft)- фойдаланувчининг логин, парол ва бошқа махфий маълумотларини қўлга киритиш.
Корпоратив ҳужумлар - ташкилотларнинг маълумотлар базасига ноқонуний кириш.
Кибертерроризм – давлат инфратузилмасига зарар етказишга қаратилган ҳужумлар.
Контент билан боғлиқ жиноятлар - ноқонуний материалларни тарқатиш.
Кибержиноятларнинг содир этилиш усуллари
Кибержиноятчилар замонавий технологиялар ва инсон психологиясидан биргаликда фойдаланади. Энг кенг тарқалган усуллар:
Phishing (сохта хабарлар орқали алдаш)
Фойдаланувчига банк, давлат ёки машҳур сервис номидан хабар юборилиб, у орқали махфий маълумотлар олинади.
Social engineering (ижтимоий муҳандислик)
Инсон ишончига кириб, муҳим маълумотларни олиш.
Масалан:
“Банк ходими” сифатида қўнғироқ қилиш;
“Техник ёрдам” номидан мурожаат қилиш;
Malware (зарарли дастурлар)
вируслар; trojan (Троян оти);
spyware Улар тизимга яширин кириб, маълумотларни ўғирлайди ёки қурилмани назорат қилади.
DDoS (Distributed Denial of Service) ҳужумлари.
Сервер ёки сайтни ҳаддан ташқари сўровлар билан юклаб, ишлашдан чиқариш.
Парол бузиш усуллари: Brute-force;
Dictionary attack; Credential stuffing;
Кибержиноятчиликнинг асосий сабаблари
Кибержиноятлар кўпинча қуйидаги омиллар туфайли юзага келади:
Ахолининг паст даражадаги киберхавфсизлик саводхонлиги;
Оддий ва такрорланувчи пароллардан фойдаланиш;
Шубхали ҳаволаларга ишониш;
Дастурий таъминотларни янгиламаслик;
Очиқ Wi-Fi тармоқлардан назоратсиз фойдаланиш. Кибержиноятчиликни олдини олиш чоралари
Индивидуал даражада: Кучли ва ноёб пароллар ишлатиш; Икки факторли аутентификацияни ёқиш; Шубхали хабар ва линклардан сақланиш; Қурилмаларни антивирус билан ҳимоялаш; Операцион тизим ва дастурларни мунтазам янгилаш.
Ташкилотлар даражасида:
Ахборот хавфсизлиги сиёсатини жорий этиш; Ходимлар учун киберхавфсизлик тренинглари; Тармоқларни сегментация қилиш IDS (Intrusion Detection System) ва IPS(Intrusion Prevention System) тизимларини қўллаш; Захира нусхалар (backup) яратиш;
Давлат даражасида:
Киберхавфсизлик юзаасидан қонунчиликни кучайтириш;
Кибержиноятларга қарши махсус бўлинмалар ташкил этиш;
Миллий CERT (Computer Emergency Response Теам) фаолиятини ривожлантириш;
Оммавий ахборот кампанияларини йўлга қўйиш Ахолини хабардор қилиш стратегиялари Кибержиноятчиликка қарши курашда энг самарали воситалардан бири - бу профилактика ва ахборот беришдир. Қуйидаги усуллар самарали ҳисобланади:
Таълим тизими орқали - мактаб ва университетларда киберхавфсизлик фанларини жорий этиш.
ОАВ ва ижтимоий тармоқлар орқали - қисқа видео, пост ва огоҳлантиришлар.
Банк ва молиявий ташкилотлар орқали - СМС ва пуш-хабарномалар.
Амалий тренинглар орқали - реал ҳужум сценарийлари асосида ўргатиш.
Замонавий таҳдидлар ва келажакдаги хавфлар Технологиялар ривожланиши билан янги хавфлар пайдо бўлмоқда:
AI (Artificial Intelligence) асосидаги phishing (сохта овоз ва видео);
IoT (Internet of Things) қурилмаларига ҳужумлар;
Cloud тизимларига ҳужумлар;
Ransomware (товламачилик вируслари);
Келажакда бу таҳдидлар янада мураккаблашиши кутилмоқда.
Кибержиноятчилик бугунги рақамли жамиятнинг энг долзарб муаммоларидан биридир. Уни олдини олиш фақат техник воситалар билан эмас, балки инсон омилини кучайтириш — яъни ахолини хабардор қилиш орқали амалга оширилади.
Ҳар бир фойдаланувчи қуйидагиларни унутмаслиги зарур:
Интернетда ҳар бир ҳаракат хавфсизлик нуқтаи назаридан муҳим;
Шахсий маълумотлар бу енг қиммат ресурслардан бири;
Киберхавфсизлик — бу фақат ахборот технологиялари мутахассислар эмас, балки ҳар бир инсоннинг масъулиятидир.
Жиноят ишлари бўйича
Риштон туман судининг раиси
О.Исмоилов
Муаллиф
Шухратжон ЭсановИзоҳлар йўқ.
Ferganamedia.uz 2024-йил 26-сентябрда Президент мақомоти ҳузуридаги АОКА томонидан электрон оммавий ахборот воситаси сифатида рўйхатдан ўтказилган. Гувоҳнома рақами: 414738. Ташкилотчи: «Fergana Media Press» МЧЖ.
© 2024 дан бошлаб. Fergana Media. Барча ҳуқуқлар ҳимояланган.
